العلويات ، « 1 » او را از آثار دورهء تشيّع كامل او شمرده‌اند . شرح نهج البلاغه هر چند حاصل دوران « اعتدال فكرى » و رها ساختن روزگار غلوّ او در حقّ حضرت امير مؤمنان ( ع ) است ولى راست گفته‌اند كه « و ما الحبّ الّا للجبيب الاوّل » ، همچنان در مواضع مختلف كتاب احترام فوق العاده و عاشق‌وار خود را به آن حضرت اظهار كرده است ، چنان كه از آوردن امثال و داستان‌هاى شوخىآميز « به قصد بزرگداشت و اجلال مقام امير المؤمنين ( ع ) » تن زده است . « 2 » كتاب نهج البلاغه از همان آغاز تأليف مورد اعتنا و توجّه بسيار مؤلّفان شيعى و سنّى بوده است ، و چنان كه سيّد هبة اللّه شهرستانى مىگويد « بر اين كتاب نزديك به پنجاه شرح نوشته‌اند كه گاه مختصر و گاه مبسوط است . از آن‌ها ابو الحسين بيهقى ، امام فخر الدّين رازى ، قطب راوندى ، و كمال الدين محمّد ميثم بحرانى از پيشينيان ؛ شيخ محمد عبده و محمّد نائل المرصفى از متأخّران را مىتوان نام برد . » « 3 » و ليكن عظيم‌ترين و طولانىترين و شامل‌ترين همهء آن‌ها به علوم و آداب و معارف اسلامى همين شرح ابن ابى الحديد است . و آن كتاب را به رسم هديّه به خزانهء كتب مؤيّد الدين ابو طالب محمّد بن احمد بن العلقمى ( فت ، 656 ه . ق . ) وزير المستعصم باللّه ، واپسين خليفهء عبّاسى تأليف كرده است . و اين وزير « از فضلاء شيعه و اعيان اين فرقه در بغداد بود ، كه به ادب علاقه‌مند بود و اديبان را به خود نزديك مىكرد ، و كتابخانه‌يى داشت كه حدود ده هزار مجلّد از كتب نفيسه در آن بود » . « 4 » مؤلف روز اول ماه رجب سال 644 به تأليف كتاب آغاز و آن را در آخر صفر سال 649 به پايان رسانيده و چنان كه مىگويد طول تأليف « به مقدار مدّت خلافت امير المؤمنين عليه السلام بوده است » . « 5 » و در آغاز كتاب مىگويد : پيش از وى كسى جز سعيد بن هبة اللّه بن حسن راوندى ( فت ، 573 ه . ق . ) به شرح اين كتاب نپرداخته ، ولى وى كه از فقهاى اماميّه بوده ، و اهل اين فنّ ( يعنى كلام ) نبوده ، طبيعى است كه حقّ كتاب را در شرح آن ادا نكرده باشد . « 6 »

--> ( 1 ) . در مقدّمهء شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، به خامهء محمد ابو الفضل ابراهيم شرحى دربارهء اين « قصايد » آمده است . ( 2 ) . شرح نهج ، 18 / 160 . ( 3 ) . ما هو نهج البلاغه ، 8 - 10 و مقدّمه‌يى بر طنز و شوخ‌طبعى در ايران ، 126 - 127 ، نوشتهء نگارنده ، انتشارات بهبهانى . ( 4 ) . ابن الطقطقى ، الفخرى ، 295 . ( 5 ) . شرح نهج البلاغه ، 1 / 5 . ( 6 ) . خوانسارى ، روضات ، 407 ، اسلاميّه . نوشته‌اند ابن ابى الحديد خود و برادرش موفّق الدّين به دست هولاكو اسير شدند . ولى ابن العلقمى به وساطت خواجهء نصير طوسى آن دو را از مرگ نجات داد ( اقبال ،